Vào một buổi tối khi thị trường đi ngang đến mức các nhóm giao dịch chỉ còn toàn meme và câu chuyện ảm đạm, tôi nhận được tin nhắn từ một người bạn cũ: 'Mở mắt ra, Bitget vừa mở sàn cá cược cho cổ phiếu Moonshot đấy. Đòn bẩy 10 lần, 24/7.' Tôi bật dậy khỏi bàn phím, mở ứng dụng sàn và nhìn thấy cặp MOONSHOT/USDT nằm ngay giữa danh sách hợp đồng vĩnh cửu. Một cái tên sáng giá của làng AI, một công ty chưa hề niêm yết ở bất kỳ đâu, giờ đã trở thành tài sản có thể giao dịch trên một nền tảng tiền mã hóa. Không cần giấy tờ, không cần chứng minh thu nhập, không cần là nhà đầu tư được công nhận. Chỉ cần ký quỹ và tin vào một câu chuyện.
Moonshot, công ty đứng sau mô hình ngôn ngữ lớn Kimi, từ lâu đã nằm trong danh sách các công ty AI Trung Quốc được chú ý nhất. Với sự hậu thuẫn từ Alibaba và Tencent, việc họ bước lên sàn chứng khoán chỉ là vấn đề thời gian. Nhưng chính khoảng thời gian đó mới là điều khiến một sản phẩm kỳ lạ như thế này trở nên đáng giá trên giấy. Bitget đã biến khoảng không chờ đợi thành một thị trường giao dịch của sự kỳ vọng. Nghĩa là bạn không giao dịch cổ phiếu, bạn giao dịch một hợp đồng tổng hợp được dệt từ tin đồn, báo cáo tài chính rò rỉ và cả những phỏng đoán của giới đầu tư mạo hiểm.
Khi tôi phân tích cấu trúc của sản phẩm này, có một câu hỏi khiến tôi không ngủ được: Giá đang hiển thị trên màn hình đó, thực sự đến từ đâu? Trong một hợp đồng vĩnh cửu thông thường, giá bám theo một chỉ số được tổng hợp từ nhiều sàn giao dịch giao ngay. Nhưng MOONSHOT không tồn tại trên bất kỳ sàn chứng khoán nào. Không có nguồn dữ liệu khách quan, không có một oracle nào có thể ký xác nhận 'giá cổ phiếu thật'. Vậy chỉ số này là ý kiến của một nhóm nhỏ, thậm chí là một quyết định nội bộ. Trong một thị trường không có nền móng, người giữ chiếc búa đập nền chính là sàn giao dịch. Và Bitget, vừa là nơi giao dịch vừa là người xác lập giá tham chiếu, đang nắm giữ cả hai vai diễn.
Để hiểu sâu hơn, tôi đã mở phần điều khoản của hợp đồng. Tôi tìm kiếm cụm từ 'chỉ số giá'. Không thấy. Tôi tìm 'phương pháp tính funding rate'. Cũng chẳng có. Điều duy nhất nổi bật là một cảnh báo rủi ro thông thường. Nhưng sự im lặng đó chính là dữ kiện lớn nhất: nếu người ta xác nhận đây là một thị trường tài chính, họ phải công bố cách định giá. Khi họ im lặng, sản phẩm này đang được vận hành theo kiểu một văn phòng cá cược.
Điều khiến tôi lo lắng không chỉ dừng ở khâu định giá. Hãy nghĩ về đòn bẩy. 10 lần đòn bẩy là lời mời gọi sự hủy diệt khi tài sản cơ sở không có thanh khoản thật. Một tài sản như bitcoin được nâng đỡ bởi mạng lưới giao dịch toàn cầu. Còn một công ty chưa IPO chỉ được nâng đỡ bởi câu chuyện. Khi câu chuyện thay đổi - một vòng gọi vốn bất ngờ bị hủy bỏ, một bài báo tiêu cực - không có lớp thanh khoản nào đứng ra hứng đợt bán tháo. Giá sẽ lao dốc như hòn đá rơi từ đỉnh núi, và những người đang nắm lệnh với đòn bẩy 10x sẽ bị thanh lý trước khi kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Tôi đã trải qua cú sốc tháng 5/2021, khi những hợp đồng vĩnh cửu trên các token 'ma' sụp đổ nhanh đến mức không một chỉ báo kỹ thuật nào kịp cứu bạn. Tôi cũng đã chứng kiến sự trỗi dậy của thị trường dự đoán phi tập trung, nơi mọi dòng tiền có thể kiểm chứng trên chuỗi. Nhưng ở đây, sự minh bạch đó không tồn tại. Bạn không phải đang đầu tư, bạn đang đặt cược vào một chiếc hộp đen được dán nhãn 'công nghệ tài chính'. Sự khác biệt lớn nhất: những nhà đầu tư tổ chức tiếp cận Pre-IPO nhờ thẩm định chuyên sâu, hợp đồng ràng buộc và quyền yêu cầu thông tin. Còn chúng ta - những người mua MOONSHOT/USDT - không hề nhận được bất kỳ bảo đảm nào.
Thực tế còn phức tạp hơn thế. Số phận của hợp đồng gắn chặt với việc Moonshot có hoàn tất IPO hay không. Nếu IPO bị trì hoãn một năm, hoặc hủy bỏ, MOONSHOT/USDT sẽ quay cuồng trong một trạng thái vô nghĩa: không có sự kiện để neo, không có giá trị thực để thanh toán. Nhiều năm lướt sóng dạy tôi một điều: Khi không có nền tảng, mọi cú ngã đều là cú ngã tự do.
Và điều gì sẽ xảy ra vào ngày Moonshot chính thức IPO? Hãy tưởng tượng giá phát hành là 10 USD, trong khi MOONSHOT/USDT đang giao dịch ở 30 USD sau nhiều tháng kỳ vọng. Không có cơ chế thanh toán nào được công bố. Ai ngồi đó để quyết định mức chênh lệch này sẽ được phản ánh ra sao? Bitget có thể dùng giá mở cửa phiên đầu, cũng có thể dùng một công thức nội bộ, thậm chí khiến mọi vị thế đối diện với việc bị chuyển đổi bất ngờ. Khi quy tắc kết thúc nằm trong tay một bên, thị trường không còn là nơi công bằng nữa, mà là nơi trao đổi với một đối tác sở hữu quyền lực không thể kiểm soát.
Và đừng quên đây là một thị trường zero-sum. Không có dòng vốn chảy vào Moonshot, không có hệ sinh thái nào được xây dựng. Nó chỉ là cuộc chuyển giao của cải giữa phe tin tăng và phe tin giảm, và sàn luôn ăn phí ở giữa. Vì vậy, câu hỏi 'có nên tham gia' nên được đặt trên góc độ giải trí, không phải đầu tư. Bạn có sẵn sàng trả tiền để xem một màn trình diễn mạo hiểm? Nếu có, hãy chơi với một khoản tiền có thể mất mà không hối tiếc. Nhưng đừng gọi nó bằng tên của sự nghiêm túc.
Tôi biết sẽ có người phản biện rằng đây là cách dân chủ hóa cơ hội đầu tư, cho phép người nhỏ tiếp cận những gì giới nhà giàu từng nắm giữ. Lời hứa đó nghe thật đẹp, nhưng sự thật nằm ở sân chơi: một bên có vũ khí thông tin, một bên chỉ có tín hiệu từ màn hình. Khi bạn mở cửa chào mời tất cả mọi người tham gia một trò chơi mà không ai công bố quy tắc xác lập giá, bạn không dân chủ hóa, bạn đang tạo ra một sàn đấu bất cân xứng. Và trong một thị trường đang đi ngang như hiện tại, nơi mọi biến động đều bị nén lại, một sản phẩm nhiều kịch tính như thế này sẽ luôn tìm được người chơi sẵn sàng đặt cược.
Trong lúc này, thị trường crypto vẫn đang chờ một cú hích. Một sản phẩm như MOONSHOT/USDT giống như một món gia vị lạ, tạo cảm giác mới mẻ nhưng không hề thay đổi món chính. Nó không giải quyết vấn đề thanh khoản của Moonshot, không giúp đội ngũ gọi vốn tốt hơn. Nó chỉ làm tăng nhiệt độ cho một căn phòng vốn đã ngột ngạt. Và khi hơi nóng hạ xuống, người ở lại thường là những người mua vé muộn nhất.
Đừng hiểu nhầm tôi. Tôi tin vào sức mạnh của blockchain trong việc kết nối các thị trường khác nhau. Nhưng blockchain có một lời hứa đặc biệt: minh bạch. Khi một sản phẩm sinh ra từ blockchain lại hoạt động trong bóng tối, nó không mang tinh thần phi tập trung, nó chỉ mang hình hài của một nhà cái có logo đẹp. Nếu điều này tiếp tục, chúng ta sẽ chứng kiến nhiều hơn những 'MOONSHOT' xuất hiện, như những quầng sáng giả trên bầu trời đêm.
Năm 2017, tôi đứng trên một bục nhỏ trong quán cà phê Bắc Ninh, kể về một thế giới nơi con người không cần tin tưởng nhau vẫn có thể giao dịch. Tụi tôi tin đó là sự giải phóng. Nhưng sau ngần ấy năm, tôi nhận ra rằng blockchain không giải phóng chúng ta khỏi việc phải đặt câu hỏi; nó chỉ thay đổi đối tượng để chúng ta hỏi. Với MOONSHOT/USDT, câu hỏi đầu tiên không phải 'giá sẽ lên hay xuống', mà là 'cái giá đang hiển thị kia thực sự là gì, và ai đang đứng sau nó?'
Khi bạn chơi một thứ không tồn tại, đừng hỏi nó đáng giá bao nhiêu. Hãy hỏi liệu con thuyền bạn ngồi có chạy hay chỉ là một bức tranh vẽ sóng. Còn tôi, tôi sẽ đứng ở bờ, quan sát, học hỏi. Và có lẽ sẽ không đặt một đồng nào vào một sân chơi mà tôi không thể nhìn thấy quân bài của chính mình.
